Raport z publicznej dyskusji nad wynikami badania „Od ochrony czasowej do stałego statusu” w Polsce

1. Informacje ogólne

Parametr	Opis
Wydarzenie	Publiczna prezentacja i dyskusja nad wynikami polskiej części badania „Od ochrony czasowej do stałego statusu”
Projekt	„Regionalna platforma rozliczalności w zarządzaniu migracjami” (Polska, Litwa, Łotwa); polską część realizuje „OPORA in Poland”
Data, godzina i miejsce	23 października 2026 r., 18:00–19:30, Warszawa
Format	Prezentacja wyników, a następnie moderowana dyskusja; języki: polski, ukraiński
Moderatorki	Yuliia Bodaszewska i Olga Kotsiuruba
Uczestnicy	9 osób: przedstawiciele organizacji pozarządowych, badacze, przedstawiciele Fundacji Liderzy Przemian

2. Cel i agenda spotkania

Celem dyskusji było przedstawienie wyników polskiej części badania, skonfrontowanie ich w dialogu z praktykami i społecznością oraz określenie priorytetów dalszych działań rzeczniczych do 4 marca 2027 r., kiedy na poziomie krajowym wygasa status UKR.

1. Otwarcie oraz przedstawienie projektu i partnerów.
2. Metodologia i etyka badania.
3. Kontekst: statystyki i zmiany ram prawnych w 2026 r.
4. Kluczowe wnioski, studia przypadków i kierunki działań.
5. Moderowana dyskusja z uczestnikami.
6. Podsumowanie i podziękowania.

3. Przedstawione wyniki

Badanie w Polsce opiera się na analizie danych zastanych (desk research) dotyczących ram prawnych i statystyk, trzech grupach fokusowych (młodzież, starsze pokolenie, grupa ekspercka), czterech pisemnych odpowiedziach ekspertów i ośmiu studiach przypadków. Główny wniosek: bariera przesunęła się z dostępu do statusu na jego realną osiągalność.

Co pokazało badanie

Organizacje pozarządowe stały się de facto głównym źródłem informacji i wsparcia w złożonych sprawach: przywracanie statusu UKR, wnioski o kartę CUKR, przywracanie świadczenia 800+, dostęp do opieki medycznej dla osób starszych, wnioski do Rejestru Szkód. Praktycy podkreślają potrzebę adekwatnego finansowania oraz indywidualnego, długofalowego podejścia; jednorazowe kampanie informacyjne nie zastąpią stałego poradnictwa. W miarę zbliżania się 4 marca 2027 r. zapotrzebowanie na taką pomoc będzie rosło.

• Przejście już trwa. Spośród 1,55 mln obywateli Ukrainy z ważnymi dokumentami ok. 62% korzysta z ochrony czasowej; karta CUKR daje trzy lata przewidywalności, ale okres posiadania statusu UKR nie jest wliczany do pięcioletniego okresu wymaganego do uzyskania statusu rezydenta długoterminowego UE.
• Czas rozpatrywania spraw. Na zwykłą kartę pobytu czeka się 1,5–2,5 roku bez możliwości legalnego przekraczania granicy.
• Utrata praw z powodu niespójności danych w różnych instytucjach. Prawa danej osoby zależą nie tylko od jej faktycznej sytuacji, ale także od tego, jak jej dane wprowadziły różne organy. Straż Graniczna może odnotować wjazd jako zwykłą podróż, np. turystyczną, a nie jako wjazd osoby szukającej ochrony przed wojną. Zdarza się to nawet wtedy, gdy osoba na granicy podkreśla swój status, a w wyniku takiego wpisu status UKR zostaje utracony. W ten sam sposób automatycznie wstrzymywana jest wypłata 800+, jeśli dane w rejestrach się nie zgadzają.
• Ochrona zdrowia. Dostęp do opieki medycznej ograniczano w dwóch etapach. Od 30 września 2025 r. dorośli bez polskiego ubezpieczenia stracili część świadczeń: leki refundowane, leczenie stomatologiczne, rehabilitację. Od 5 marca 2026 r. bezpłatna opieka zniknęła dla nich całkowicie, z wyjątkiem niektórych grup szczególnie wrażliwych. W rezultacie osoby starsze bez polskiej emerytury i bez pracy, które nie mieszkają w miejscach zbiorowego zakwaterowania, pozostają bez bezpłatnej opieki medycznej.
• Grupy szczególnie wrażliwe. Dla osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, opiekunów i samotnych rodziców o niskich dochodach nie ma trwałej ścieżki po zakończeniu ochrony czasowej. W Polsce karta CUKR daje im jedynie trzy lata odroczenia. Kolejny krok, czyli status rezydenta długoterminowego UE, wymaga stabilnego dochodu i znajomości języka, a te osoby w większości nie są w stanie spełnić takich wymogów.
• Edukacja i równość. Uczestnicy informowali o przypadkach niechęci, a nawet przemocy rówieśniczej wobec ukraińskich dzieci w szkołach. Część szkół ma skuteczne mechanizmy zapobiegania i reagowania, ale w innych ich brak lub nie działają. W efekcie ochrona dziecka zależy od tego, do której szkoły trafiło. Praktycy odnotowują również wzrost mowy nienawiści wobec Ukraińców w internecie.
• Ludziom trudno zorientować się w przysługujących im prawach i procedurach: przepisy często się zmieniają, a potrzebne informacje trzeba zbierać z różnych źródeł. Dlatego po wyjaśnienia i praktyczną pomoc najczęściej zwracają się do organizacji pozarządowych i nieformalnych sieci. Informacja najlepiej dociera do ludzi, gdy jest przekazywana wewnątrz samych społeczności, na zasadzie peer-to-peer. Ważną rolę mogą tu odgrywać jednostki samorządu terytorialnego jako szczebel władzy najbliższy mieszkańcom.

4. Główne tematy dyskusji

Uczestnicy potwierdzili aktualność wniosków z badania i wskazali trzy priorytetowe obszary wymagające odrębnych działań:

1. Obsługa świadczeń przez ZUS, przede wszystkim świadczenia wychowawczego 800+. Uczestnicy mówili o wstrzymywaniu wypłat, żądaniach dodatkowych dokumentów, długim rozpatrywaniu wniosków i decyzjach bez zrozumiałego uzasadnienia. Najczęściej przyczyna nie leży w samej procedurze ZUS, lecz w błędach w powiązanych rejestrach. Prawo do 800+ zależy od statusu UKR, a status ten wygasa, jeśli Straż Graniczna zapisała cel wjazdu inaczej, niż zadeklarowała to dana osoba. Zdarza się, że w jednej rodzinie, która razem przekroczyła granicę, cel wjazdu dzieci zostaje odnotowany inaczej niż cel wjazdu rodziców. Według danych Rzecznika Praw Obywatelskich korekta takiego wpisu może trwać do 90 dni. W tym czasie upływa 30-dniowy termin, w którym można złożyć wniosek o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR. Kolejnym problemem jest to, że osoba nie jest informowana o zmianie statusu w rejestrze, więc dowiaduje się o niej dopiero wtedy, gdy wypłata zostaje wstrzymana. Szczególnie narażone są dzieci urodzone w Polsce, ponieważ ich dane w rejestrze Straży Granicznej mogą nie zgadzać się z danymi ZUS. W rezultacie osoba jest odsyłana między ZUS, Strażą Graniczną, gminą i wojewodą, a żadna instytucja nie koordynuje sprawy.
2. Zapobieganie przemocy rówieśniczej w placówkach oświatowych. Uczestnicy podkreślili, że na przypadki uprzedzeń wobec ukraińskich dzieci nie można reagować dopiero wtedy, gdy już do nich doszło, i tylko wtedy, gdy rodzice nalegają. Potrzebna jest stała komunikacja i współpraca między szkołami, kuratoriami oświaty, rodzicami i organizacjami pozarządowymi. Taka współpraca powinna być regularna, a nie jednorazowa, tak aby problemy dostrzegano na wczesnym etapie, a rodzice wiedzieli, gdzie się zwrócić i czego się spodziewać. Organizacje pozarządowe, którym ufają ukraińskie rodziny, mogą stać się pomostem między rodziną a szkołą. Uczestnicy osobno mówili o potrzebie wsparcia psychologicznego dla dzieci, w szczególności o dostępie do psychologów mówiących po ukraińsku: dziecku łatwiej mówić o traumatycznych doświadczeniach w języku ojczystym. Obecnie skuteczne mechanizmy istnieją tylko w części szkół, dlatego celem jest, aby takie podejście stało się standardem we wszystkich.
3. Wzmocnienie organizacji pozarządowych jako kluczowego źródła poradnictwa i pomocy prawnej dla Ukraińców w okresie wychodzenia z ochrony czasowej. Dla wielu osób to właśnie organizacje pozarządowe wyjaśniają, jak konkretny przepis odnosi się do ich sytuacji, i prowadzą złożone sprawy, w których błąd w jednym rejestrze pociąga za sobą problemy w kilku instytucjach. Aby organizacje mogły pełnić tę rolę, potrzebne jest stabilne finansowanie stałych punktów poradnictwa, a nie tylko krótkich kampanii informacyjnych. Takie finansowanie powinno obejmować również tłumaczenia, pomoc cyfrową i prowadzenie spraw. Ważne jest także rozwijanie informowania peer-to-peer wewnątrz społeczności oraz angażowanie jednostek samorządu terytorialnego jako szczebla władzy najbliższego mieszkańcom. Ponadto organizacje pozarządowe mogą zbierać zanonimizowane typowe przypadki i przekazywać je organom państwowym jako dowody problemów systemowych.
4. Współpraca z organami ścigania w przypadkach dyskryminacji i przemocy rówieśniczej. W Polsce funkcjonują prawne mechanizmy ochrony przed dyskryminacją i przestępstwami z nienawiści, w tym wyspecjalizowane jednostki prokuratury, które od 2026 r. zajmują się sprawami dotyczącymi mowy nienawiści i przestępstw motywowanych uprzedzeniami. Jak pokazały badanie i dyskusja podczas okrągłego stołu, Ukraińcy wciąż za mało wiedzą o tych mechanizmach i o tym, jak z nich korzystać. Uczestnicy zauważyli, że Ukraińcy rzadko zgłaszają przypadki dyskryminacji i przestępstw z nienawiści. Wśród przyczyn wymieniano doświadczenia, w których zgłoszenie na policję nie przyniosło rezultatu, brak wiedzy o tym, gdzie i jak się zwrócić, a także barierę językową. Oficjalne kanały zwykle działają wtedy, gdy dana osoba jest wytrwała i ma wsparcie, m.in. ze strony organizacji pozarządowych. Uczestnicy podkreślili potrzebę wyjaśniania Ukraińcom, jakie prawa przysługują im jako pokrzywdzonym, jak złożyć zawiadomienie i do kogo się zwrócić, jeśli zawiadomienie nie zostało przyjęte lub należycie rozpatrzone.
5. Stereotypy na temat Ukraińców w polskim społeczeństwie i sposoby ich przezwyciężania. Uczestnicy mówili, że w polskim społeczeństwie rozpowszechnione są uproszczone wyobrażenia o migrantach oraz o tym, jaki status i jakie prawa mają Ukraińcy. Z tego powodu pojawiają się na przykład błędne przekonania o „przywilejach” Ukraińców. Stereotypy te podsyca mowa nienawiści w mediach społecznościowych; aby im przeciwdziałać, potrzebna jest wyważona komunikacja publiczna. Pomagają też wspólne wydarzenia na poziomie lokalnym, w których istotną rolę mogą odgrywać jednostki samorządu terytorialnego. Kolejną potrzebą jest systematyczny monitoring mowy nienawiści w internecie i dokumentowanie takich przypadków.

Rekomendacje

Dla ZUS (Zakładu Ubezpieczeń Społecznych):

1. Rekomendujemy rozważenie stopniowego usprawnienia komunikacji ze świadczeniobiorcami w sprawach, w których wypłata może zostać wstrzymana z powodu rozbieżności danych w rejestrach. Na przykład w takich przypadkach warto z wyprzedzeniem informować daną osobę o możliwych podstawach wstrzymania, aby miała czas na wyjaśnienie lub poprawienie danych. Przydatnym krokiem w ramach współpracy mógłby być również dialog z organizacjami pozarządowymi prowadzącymi złożone sprawy na temat najczęstszych przyczyn wstrzymywania wypłat i sposobów ich usuwania.

Dla placówek oświatowych i organów nadzoru pedagogicznego (kuratoriów oświaty):

1. Doświadczenia współpracy między szkołami, organami nadzoru pedagogicznego, rodzicami i organizacjami pozarządowymi pokazują, że stała komunikacja pomaga w porę dostrzegać i rozwiązywać sytuacje konfliktowe. Dalszy rozwój takiej współpracy mógłby sprzyjać budowaniu bezpiecznego środowiska szkolnego dla wszystkich uczniów.
2. Pozytywne doświadczenia niektórych szkół pokazują, że jasne i zrozumiałe dla wszystkich rodziców procedury reagowania na uprzedzenia wobec ukraińskich dzieci sprzyjają bezpiecznemu środowisku dla wszystkich uczniów. Ważną rolę odgrywa tu dostępny kanał komunikacji. Gdy rodzice wiedzą, do kogo w szkole lub kuratorium mogą się zwrócić i w jaki sposób ich zgłoszenie zostanie rozpatrzone, sytuacje udaje się rozwiązywać wcześniej i bez eskalacji. Upowszechnienie takich doświadczeń, w tym wyznaczenie osoby kontaktowej i przekazywanie informacji w języku zrozumiałym dla rodziców, mogłoby być przydatne dla szkół, w których uczą się dzieci o różnych doświadczeniach językowych i kulturowych.
3. Polskie szkoły mają już cenne doświadczenie w pracy w klasach wielokulturowych. Dalsze wspieranie szkoleń nauczycieli w zakresie kompetencji międzykulturowych oraz pracy z dziećmi, które przeszły trudne doświadczenia życiowe, mogłoby pomóc w szerszym wykorzystaniu tego doświadczenia.
4. Szkoły, które współpracują z psychologami mówiącymi po ukraińsku, asystentami międzykulturowymi i zewnętrznymi specjalistami, odnoszą wyraźne korzyści: nauczyciele mają wsparcie specjalistów, a konflikty udaje się rozwiązywać na wczesnym etapie. Dla dzieci z doświadczeniem traumy, w tym doświadczeniem wojny, szczególnie ważna jest możliwość rozmowy z psychologiem w języku, w którym najłatwiej im wyrazić swoje przeżycia. Gdyby takie rozwiązania stały się systemowe, a nie zależały od pojedynczych projektów, skorzystałaby na tym cała społeczność szkolna.
5. Szkoły już rejestrują zgłoszone przypadki przemocy rówieśniczej i na nie reagują. Jednocześnie uczestnicy okrągłego stołu zwrócili uwagę, że poza polem widzenia często pozostają drobniejsze incydenty, od których przemoc rówieśnicza może się zaczynać: pojedyncze obelgi, wyśmiewanie czy wykluczanie dziecka z grupy. Gdyby na takie wczesne sygnały również zwracano uwagę i reagowano w porę, szkołom łatwiej byłoby zapobiegać przemocy rówieśniczej, zamiast usuwać jej skutki.

Dla współpracy szkół i organizacji pozarządowych:

6. Polska szkoła odgrywa kluczową rolę w adaptacji ukraińskich dzieci i ich włączaniu w lokalną społeczność, i to od niej w dużej mierze zależy poczucie bezpieczeństwa w nowym środowisku. Skuteczność tej pracy mogłaby wzrosnąć dzięki współpracy szkół lub gmin z organizacjami pozarządowymi, w tym założonymi przez Ukraińców, którym ufają rodziny. Taka współpraca, sformalizowana np. w postaci porozumień (memorandów), mogłaby obejmować doradztwo dla rodziców, mediacje w sytuacjach konfliktowych oraz wyjaśnianie procedur postępowania w razie wystąpienia problemów. Warto również wspierać wspólne wydarzenia dla polskich i ukraińskich uczniów, programy mentorskie oraz angażowanie rodziców w życie społeczności szkolnej. Przydatnym narzędziem mogłaby być zwięzła instrukcja w języku polskim i ukraińskim dotycząca postępowania w przypadku przemocy rówieśniczej oraz kontaktów, pod które można się zwrócić.

7. Rekomendacje dotyczące wzmocnienia organizacji pozarządowych

Dla grantodawców i publicznych programów finansowania:

1. Uczestnicy zwrócili uwagę, że ciągłość poradnictwa w dużej mierze zależy od przewidywalności finansowania. Projekty krótkoterminowe pozwalają reagować na bieżące potrzeby, jednak w okresie wychodzenia z ochrony czasowej szczególnego znaczenia nabiera stabilność działania punktów poradnictwa, zwłaszcza poza dużymi miastami i dla osób potrzebujących pomocy stacjonarnej.

Dla samych organizacji pozarządowych:

1. Skuteczność poradnictwa wzrosłaby dzięki ściślejszej współpracy między organizacjami pozarządowymi, uniwersyteckimi poradniami prawnymi i prawnikami działającymi pro bono. Wspólne podejście do udzielania porad oraz sprawnie działający system wzajemnego kierowania spraw pozwoliłyby szybciej odsyłać osobę tam, gdzie najlepiej mogą jej pomóc.
2. W związku z częstymi zmianami przepisów ważne jest, aby doradcy mieli możliwość regularnego aktualizowania wiedzy, m.in. na temat karty CUKR, świadczenia 800+, dostępu do świadczeń zdrowotnych NFZ oraz Rejestru Szkód.
3. Przydatnym rozwiązaniem mogłoby być proste narzędzie samooceny dla rodzin, które pomogłoby zorientować się, jaką ścieżkę wyjścia z ochrony czasowej wybrać, kiedy to zrobić i jakie będzie to miało konsekwencje dla dostępu do praw i usług.
4. Systematyczne dokumentowanie zanonimizowanych przypadków utraty dostępu do praw umożliwiłoby przekazywanie organom państwowym i Rzecznikowi Praw Obywatelskich zagregowanych danych o problemach systemowych, a także wspierałoby konstruktywny dialog na temat ich rozwiązania.

Dla organów ścigania (policji i prokuratury):

1. Pełniejszemu wykorzystaniu potencjału wyspecjalizowanych jednostek prokuratury zajmujących się sprawami przestępstw z nienawiści sprzyjałoby upowszechnienie informacji o nich wśród osób, których te sprawy dotyczą. Na szczeblu centralnym istnieją już pozytywne doświadczenia współpracy prokuratury i właściwego ministerstwa z organizacjami pozarządowymi. Cenne byłoby stopniowe przenoszenie tej praktyki na poziom regionalny i lokalny, m.in. z udziałem pełnomocników komendantów wojewódzkich Policji ds. ochrony praw człowieka. W ramach takiej współpracy warto rozważyć wspólne przygotowanie materiałów informacyjnych w języku ukraińskim i polskim, które wyjaśniałyby, że zawiadomienie o przestępstwie można złożyć w dowolnej jednostce policji lub prokuratury, że pokrzywdzony ma prawo do tłumacza i do potwierdzenia przyjęcia zawiadomienia, a także dokąd zwracać się z pytaniami dotyczącymi przebiegu sprawy. Równie ważne jest właściwe odnotowywanie dyskryminacyjnego motywu już na etapie przyjmowania zawiadomienia, tak aby sprawa w porę trafiała do wyspecjalizowanej jednostki.

*Wyrażone poglądy i opinie są wyłącznie poglądami i opiniami autorów i niekoniecznie odzwierciedlają stanowisko Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Ani Unia Europejska, ani organ przyznający finansowanie nie ponoszą za nie odpowiedzialności.